^{علت و چگونگي وقوع انقلاب اسلامي در طول سي سالي كه از پيروزي آن در ايران مي گذرد، همواره مورد توجه تحليلگران و صاحبنظران سياسي بوده و نظريه هاي مختلفي در تبيين علت واقعي اين تحول در ايران مطرح شده و مورد بحث قرار گرفته است.}

^{بر اساس يكي از نظريه هاي مطرح در اين زمينه، وقوع انقلاب اسلامي در ايران توطئه اي طرح ريزي شده از سوي خارجي ها مخصوصا آمريكا و بريتانيا بود.}

^{محسن سازگارا تحليلگر سياسي و رييس مركز مطالعات ايران معاصر در واشنگتن، در اين باره مي گويد: "تئوري توطئه يكي از موانع مهم توسعه سياسي در كشور ما است. اين تئوري همه چيز را حاصل برنامه ريزي آدم هايي مي داند كه تمام مسايل دنيا را طراحي مي كنند و به قدري قوي است كه نه فقط بين مردم عادي، بلكه بين سياستمداران ايران هم رايج است."}

^{ابراهيم يزدي، دبيركل نهضت آزادي هم فرافكني را دليل اصلي پيدايش تئوري توطئه مي داند. به گفته او، در روانشناسي، رفتاري روانشناختي به نام فرافكني وجود دارد كه بر اساس آن، كسي كه به دليل كار خود، مشكلي پيدا مي كند، به جاي آن كه واقع بينانه كارهاي خود را بررسي كند و تشخيص دهد كه علت اصلي شكستش، كم كاري يا بد كار كردن خودش بوده است، اين موضوع را به عوامل بيگانه نسبت مي دهد.}

^{اين طرز فكر مورد توجه محمدرضا شاه پهلوي هم قرار داشت. او در بيشتر مصاحبه ها و كتاب هاي خود، مستقيم يا غيرمستقيم و با صراحت از توطئه و برنامه ريزي غربي ها به عنوان عامل سقوط خود سخن مي گويد.}

^{شاه در يكي از همين مصاحبه ها گفت:"آيا فكر مي كنيد آقاي خميني مي تواند همه اينها را طراحي كند؟ مغز متفكر همه چيزها باشد و همه چيز را سازماندهي كند؟ من مي دانم كه يك نفر به تنهايي نمي تواند چنين كاري انجام دهد. پول هاي زيادي هزينه شده اند. مي دانم كه كارشناسان ارشد تبليغات، به كار گرفته شده اند تا اين اتفاق ها بيفتد. من فكر نمي كنم او به تنهايي برنامه ريزي كرده باشد، برنامه ريزي ها در جاي ديگري انجام شده است."}

^{به گفته دكتر سازگارا، آخرين شاه ايران هم گرفتار تئوري توطئه بوده است. او مي گويد:"مصاحبه ها و حرف هايي كه از شاه باقي مانده است، نشان مي دهد او هم تا حدي گرفتار تئوري توطئه بوده است. از جمله در مصاحبه با شبكه سي بي اس، به مايكل والاس مي گويد همه مطبوعات و رسانه هاي غربي، به دست يهودي ها اداره مي شود، ولي وقتي خبرنگار شروع به سوال كردن مي كند، در پاسخ به سوال هاي بعدي مي ماند. او هم چنين تصوري از دنيا داشت و جاي تعجب ندارد، چون قوت اين تئوري نحس در جامعه ما، فقط دامن مردم را نگرفته است، بلكه بسياري از سياستمداران و حتي شخص اول مملكت را هم در بر مي گيرد."}

^{ولي به طور مشخص، در باره انقلاب اسلامي ايران، چه مي توان گفت؟ آيا مردم ايران كه حدود سي سال پيش، از سقوط رژيم سلطنتي پهلوي شادمان شدند، چنين تصوري دارند؟}

^{آقاي سازگارا در اين باره مي گويد:" اين ديدگاه در بين ايراني ها در باره انقلاب اسلامي قوت زيادي دارد كه بگويند شاه وابسته به آمريكا بود و روحانيون وابسته به انگليس هستند. در نتيجه چون انگليسي ها با آمريكايي ها اختلاف نظر داشتند، شاه را سرنگون كردند و روحانيون را به قدرت رساندند."}

^{وي مي افزايد:" ولي اگر از طرفداران اين تئوري دليل و مدرك بخواهيد، بافته هاي ذهني خود را تحويل مي دهند و شايد يكي از مهم ترين مستنداتي كه معتقدان به اين تئوري دارند، صحبت هاي راديو بي بي سي در زمان انقلاب باشد و آن را دليلي بر جانبداري سياست بريتانيا از انقلاب و پشتيباني آن از روحانيون مي دانند، حتي خود شاه هم چنين عقيده اي داشت همچنان كه در يادداشت هاي سفيران آن روز در ايران، به ويژه آنتوني پارسونز، سفير وقت انگليس، ديده مي شود كه شاه به شدت از خبررساني بي بي سي در آن روزها ناراحت بود و فكر مي كرد عملكرد آن، دليل توطئه دولت بريتانيا براي سرنگون كردن او است، البته انتشار اسناد وزارت امور خارجه بريتانيا، كاملا نشان مي دهد كه سفير بريتانيا در ايران، تا آخرين لحظه و حتي تا بهمن سال 57 به جد گزارش هايي را به وزارت امور خارجه بريتانيا مي داد و تاكيد داشت كه انگليس بايد با تمام قوا پشت شاه بايستد."}

^{ابوالحسن بني صدر اولين رييس جمهوري ايران در سال هاي پس از پيروزي انقلاب اسلامي هم با رد دخالت بيگانگان در پيروزي انقلاب اسلامي مي گويد:"هر رژيم استبدادي، از جمله ابزاري كه به كار مي برد، تئوري يا نظريه توطئه است براي سركوب. او به ضرورت نمي تواند بگويد عيب از من است و حق اعتراض با ديگري است، ناگزير است كه اين نقص خود را و حق ديگري را با نظريه توطئه بپوشاند."}

^{ولي آيا مي توان ريشه هايي فراتر از خودكامگي هاي فردي براي چنين ديدگاهي پيدا كرد؟ آقاي سازگارا معتقد است كه قائل نبودن به بينش علمي، به خصوص در مسايل مربوط به امور سياسي و علوم انساني، از دلايل طرح تئوري توطئه است.}

^{او مي گويد:"بينش علمي جديد، هنوز در ذهنيت ايراني ها جايگزين نشده و يكي از مهم ترين محصولات عقل جديد كه بينش علمي و صحبت كردن بر اساس داده هاي تجربي است، در ذهنيت ايراني ها نهادينه نشده است. در نتيجه به راحتي مي توانيم بدون مستندات تجربي يا بي اعتنا به مستندات واقعي، نظريه اي بدهيم و از آن دفاع كنيم."}

^{ولي هنوز اين پرسش كه آيا وقوع انقلاب اسلامي در ايران، ريشه هايي در خارج داشت و عواملي بيگانه به طور مستقيم در شكل گيري آن دست داشته اند يا نه؟ به قوت خود باقي است.}

^{ابراهيم يزدي، كه در دوران پيروزي انقلاب اسلامي، از مشاوران سياسي نزديك آيت الله خميني بود، اين نظريه را رد مي كند. او مي گويد انقلاب اسلامي ايران، انقلابي سالم و اصيل مردمي بود كه از شرايط ايران نشات گرفت.}

^{آقاي يزدي با تقسيم عوامل زمينه ساز انقلاب اسلامي به دو دسته علل بيروني ناشي از عملكرد سياست هاي خارجي در ايران و دلايل دروني ناشي از عملكرد دولت و شاه در آن دوران، مي گويد:"بيگانگان در به وجود آوردن شرايط انقلاب در ايران، به طور منفي دخالت داشتند. از جمله هنگامي كه انگليس و آمريكا به طور مشترك، در كودتاي 28 مرداد عليه دولت ملي مشاركت داشتند و دولت شاه را دوباره بر ملت ما مسلط كردند."}

^{وي مي گويد:"به طور حتم تمام اينها، عواملي است كه در به وجود آمدن، استمرار و توسعه جنبش ضد استبدادي ايران نقشي كليدي داشتند، اما در باره اينكه آيا انقلاب اسلامي ايران عليه استبداد سلطنتي، توطئه بيگانگان بوده است و بيگانگان اين انقلاب را ايجاد كرده اند، هيچ نوع شواهد و اسناد تاريخي كه بر اين موضوع دلالت كند، وجود ندارد و تا به حال مدعيان اين موضوع نتوانسته اند سندي در تاييد اين ادعا ارائه كنند."}

^{در سال هاي اخير، پژوهشگران بسياري تلاش كرده اند با بررسي حيات اجتماعي و تاريخ ايران، ريشه هاي اعتقاد به تئوري توطئه را در دوره هاي زماني مختلف در كشور، شناسايي و بررسي كنند، شايد نتايج اين بررسي ها بتواند به ياري تاريخ نگاري معاصر ايران بيايد تا تصويري واقع گرايانه و همه جانبه از حوادث سه دهه اخير شكل بگيرد.}